Хэвлэх DOC Татаж авах
Монголбанкны Ерөнхийлөгчийн 2004 оны
592 дугаар тушаалын1 дүгээр хавсралт
 
МОНГОЛ УЛСЫН ГАДААД ТӨЛБӨРИЙН ТЭНЦЭЛИЙГ ЗОХИОХ АРГАЧЛАЛ
I. Нийтлэг үндэслэл                         
 
1. Энэхүү аргачлалын зорилго нь тайлант хугацаанд Монгол Улсаас гадаад  орнуудтай хийсэн бүх төрлийн төлбөр тооцооны гүйлгээг нэгтгэсэн гадаад төлбөрийн тэнцлийн агуулга, түүнд тусгах статистикийн үзүүлэлтүүдийг цуглуулах аргачлалыг тодорхойлох, тэнцлийг боловсруулах, тайлагнахад оршино.
 
2. "Төлбөрийн тэнцэл" гэж тодорхой хугацаанд эдийн засгийн харьяат болон эдийн засгийн харьяат бусын хооронд хийсэн худалдаа, үйлчилгээ, орлого, урсгал шилжүүлэг, санхүүгийн болон хөрөнгийн урсгалын орлого, зарлагын гүйлгээг системчлэн нэгтгэсэн статистикийн тайланг хэлнэ. Төлбөрийн тэнцлийг 3 үндсэн бүлгийн дансаар боловсруулна. Үүнд:
 
I.          Урсгал данс;
II.          Хөрөнгө ба санхүүгийн данс;
III.         Нөөц.
 
3. "Эдийн засгийн харьяат" (цаашид харьяат) гэдэгт дараахь ангилалд хамрагдах аж ахуйн нэгж, байгууллага, хувь хүмүүсийг хэлнэ. Үүнд: 
 
§ Монгол Улсын нутаг дэвсгэр дээр оршин сууж байгаа Монгол Улсын иргэд,
§ Гадаад орнуудад 1 жил хүртэл хугацаагаар түр оршин сууж байгаа Монгол Улсын иргэд,
§ Монгол Улсын нутаг дэвсгэр дээр 1 жилээс дээш хугацаагаар оршин сууж байгаа гадаадын иргэд,
§ Монгол Улсын нутаг дэвсгэр дээр үйл ажиллагаа явуулж байгаа өмчийн бүх хэлбэрийн аж ахуйн нэгж, Засгийн газрын байгууллага, төрийн бус байгууллага ба  тэдгээрийн салбар, төлөөлөгчдийн газар,
§ Монгол Улсаас гадаад орнуудад суугаа элчин сайдын яам, консулын болон байнгын төлөөлөгчдийн газар, тэдгээрт ажилладаг Монгол Улсын иргэд, цэргийн албан хаагч гэр бүлийн гишүүдийн хамт,
§ Гадаад орнуудад сурч байгаа болон гадаадад урт болон богино хугацаагаар эмчлүүлж буй Монгол Улсын иргэд,
 
"Эдийн засгийн харьяат бус" (цаашид харьяат бус) гэдэгт дээрх ангилалд үл хамрагдах гадаад орны болон Монгол Улсын иргэд, аж ахуйн нэгж, байгууллагууд хамрагдана.  
4. Төлбөрийн тэнцлийн хөрөнгө ба санхүүгийн дансдын гүйлгээг эдийн засгийн үндсэн 4 ангилалд  бүлэглэж харуулна:
-     Засгийн газар;
-     Төв банк;
-     Арилжааны банк;
-     Аж ахуйн нэгж.
5.  "Ф.О.Б. нөхцөлийн үнэ" гэж барааны үнэ дээр бараа экспортлогч орны хилийн боомт хүртэлх тээвэр ба даатгалын зардлыг оруулж тооцсон үнийг хэлнэ.   
6. "С.И.Ф. нөхцөлийн үнэ" гэж барааны үнэ дээр бараа импортлогч орны хилийн боомт хүртэлх тээвэр ба даатгалын зардлыг оруулж тооцсон үнийг хэлнэ. 
II. Төлбөрийн тэнцлийн гүйлгээг бүртгэх
Төлбөрийн тэнцэлд харьяат ба харьяат бусын хооронд хийгдсэн гүйлгээг бүртгэхдээ орлого ба зарлагын давхар бичилтийн зарчмыг мөрдөнө. Аливаа гүйлгээ нь кредит бичилтээр орлогын талд эх үүсвэр нэмэгдүүлэхийн зэрэгцээ дебет бичилтээр зарлагын талд ижил дүнгээр эх үүсвэрийг хорогдуулна.
Төлбөрийн тэнцэлд хамаарагдах гүйлгээг агуулгаар дараахь байдлаар ангилаж бүртгэнэ:
                        Хүснэгт 1. Төлбөрийн тэнцлийн гүйлгээний ангилал
 
 
 кредит
                     дебет
I. Урсгал данс
Барааны экспорт Үйлчилгээний орлого Орлого Гадаадаас ирсэн шилжүүлэг
Барааны импорт Үйлчилгээний зарлага Зарлага Гадаадад шилжүүлсэн шилжүүлэг
II. Хөрөнгө ба      санхүүгийн данс     
Гадаадаас авсан хөрөнгө  Гадаад пассивын өсөлт Гадаад активын бууралт
Гадаадад гаргасан хөрөнгө Гадаад пассивын бууралт Гадаад активын өсөлт
III.  Нөөц
Нөөцийн бууралт
Нөөцийн өсөлт
 
Төлбөрийн тэнцэлд тухайн тайлангийн хугацаанд харьяат ба харьяат бусын хооронд хийгдсэн төлбөрийн, бараа солилцооны, бэлэглэлийн, зээлийн зэрэг бүх төрлийн гүйлгээг бүртгэнэ.    
 
III. Үнэлгээний зарчим ба гүйлгээг илэрхийлэх
 
Төлбөрийн тэнцэлд гүйлгээг ихэнхдээ зах зээлийн үнэ, ханшаар үнэлж тусгана. Зах зээлийн үнээр тооцох боломжгүй гүйлгээний хувьд дундаж ханшийг хэрэглэнэ.  Монгол Улсын төлбөрийн тэнцэлд аливаа гүйлгээг америк доллараар бүртгэж, төлбөрийн тэнцлийн гүйцэтгэлийг сая америк доллараар тайлагнана. Төгрөгийн гүйлгээг америк долларт хөрвүүлэхдээ тухайн жил, улирлын дундаж  ханшийг хэрэглэнэ.
 
IY. Тайлангийн хугацаа
 
Монгол Улсын төлбөрийн тэнцлийн гүйцэтгэлийг улирал, жилээр гаргана. Улирлын төлбөрийн тэнцэлд тухайн гурван сарын хугацаанд харьяат ба харьяат  бусын хооронд хийгдсэн гүйлгээг тайлагнана. Гүйлгээ хийгдсэн хугацааг дараахь байдлаар тодорхойлно. Үүнд:
 
Урсгал данс :                        - Төлбөр хийгдсэн байдлыг үл харгалзан тухайн бараа
                        бүтээгдэхүүн нэг өмчлөгчөөс нөгөө өмчлөгчид                                                             шилжсэн,
                                    - Үйлчилгээ хийгдсэн,
                                    - Орлого, зарлагын бүртгэл хийгдсэн,
                                    - Ногдол ашгийн хуваарилалт хийгдсэн,
                                    - Шилжүүлэг хийгдсэн эсвэл авлага, өглөгийг                                                                бүртгэсэн.
Хөрөнгө ба
санхүүгийн данс :     - Биет болон мөнгөн хөрөнгийн эзэмшигчийн                                                                    өмчлөх эрх шилжсэн,
- Санхүүгийн хэлцэлд оролцогч 2 тал өглөг, авлагын              бичилт  хийсэн,
- Зээлийн ашиглалт, эргэн төлөлт хийгдсэн,
Y. Мэдээллийг цуглуулах арга
            Төлбөрийн тэнцлийн гүйлгээний мэдээллийн эх сурвалж нь Гаалийн статистикийн сарын мэдээ, Засгийн газрын  гадаадын зээлийн ашиглалт, төлбөрийн сар тутмын мэдээ, арилжааны банкуудын гадаад гүйлгээний сарын тайлан, гадаадын хөрөнгө оруулалтын мэдээ, гадаадад зорчигч иргэдийн талаархи мэдээ, Монголбанкны улирлын тайлан тэнцэл, томоохон аж ахуйн нэгжийн гадаад гүйлгээний мэдээ, гадаадаас авсан валютын зээлийн бүртгэл болон түүвэр судалгааны тоо баримт болно.
 
            Мэдээллийн эх сурвалжийг судалгаа, мэдээ гэсэн 2 үндсэн бүлэгт хуваана. Төлбөрийн тэнцлийн статистикт шаардагдах мэдээг хавсралт 2-д, хийгдэх судалгааны жагсаалтыг хавсралт 3-т харуулав.    
 
YI. Төлбөрийн тэнцэлд тусгагдах гүйлгээг бүртгэх
 
Төлбөрийн тэнцэлд тусгагдах гүйлгээ тус бүрийг хүснэгт 2-ын дагуу дэлгэрэнгүй бичилтээр бүртгэнэ. Урсгал дансны гүйлгээг кредит, дебет хоёуланг нь  тусад нь бүртгэнэ. Тухайлбал, харьяат бусад үзүүлсэн даатгалын үйлчилгээний орлогыг кредит бичилтээр харьяат бусаар үйлчлүүлсэн даатгалын үйлчилгээнд төлсөн зардлыг дебет бичилтээр тус тусад нь бүртгэнэ. Харин хөрөнгө,  санхүүгийн дансны гүйлгээг цэвэр дүнгээр өөрөөр хэлбэл, активаас пассивийг хасч дебет үлдэгдэл эсвэл кредит үлдэгдлээр бүртгэнэ. Тухайлбал, гадаадаас орсон (харьяат  бусаас) шууд хөрөнгө оруулалтын дүнгээс гадаад орнуудад (харьяат бусад) оруулсан хөрөнгө оруулалтын хэмжээг хассан цэвэр дүнг тавина.   
 Хүснэгт 2. Төлбөрийн тэнцлийн бүртгэлийн дэлгэрэнгүй хүснэгт
 
                                                                                                   кредит*                 дебет**
 
 I. УРСГАЛ ДАНС (А+Б+В)
А. Бараа болон үйлчилгээ (a+b)
        а. Бараа (1-2)
            1. Экспорт Ф.О.Б.
                1.1. Зэсийн баяжмал                                                       +                     
                1.2. Мөнгөжөөгүй алт                                                      +                     
                1.3. Бусад                                                                          +
            2. Импорт Ф.О.Б.                
                2.1. Тусламжийн бараа                                                                           -
                2.2. Бусад                                                                                                  -
         б. Үйлчилгээ(1+2+3+4+5+6+7+8+9+10+11)
              1. Тээвэр
                  1.1 Зорчигч тээвэрлэлт                                                            +                      -
                  1.2 Ачаа тээш                                                                 +                      -
                  1.3 Тээвэрлэлттэй холбоотой бусад үйлчилгээ        +                      -
 
      
                                                                                          кредит                  дебет
 
  2. Аялал                                                                              
                  2.1 Албан томилолт                                                       +                      -
                  2.2 Жуулчлал                                                                  +                      -
                  2.3 Бусад аялал                                                             +                      -
              3. Харилцаа холбооны үйлчилгээ                                   +                      -
              4. Барилгын ажил                                                              +                      -
              5. Даатгалын үйлчилгээ                                                    +                      -
              6. Санхүүгийн үйлчилгээ                                                   +                      -
              7. Компьютер, мэдээллийн үйлчилгээ                            +                      -
              8. Патент, тэмдэгт, лицензийн хураамж                        +                      -
              9. Бусад бизнесийн үйлчилгээ                                         +                      -
            10. Эмчилгээ, боловсрол, соёлын үйлчилгээ
      10.1 Эмчилгээ                                                                +                      -
      10.2 Сургалт                                                                   +                      -
      10.3 Бусад                                                                      +                      -
11. Засгийн газрын үйлчилгээ                                           +                      -
 
  Б. Орлого(а+б)
      а. Ажиллагсдын цалин хөлс                                                     +                      -
б. Хөрөнгө оруулалтын орлого                                               +                      -
     1. Шууд хөрөнгө оруулалт                                       
                 1.1 Хувь нийлүүлсэн хөрөнгөнд ногдох орлого       +                       -
                 1.2 Зээлийн хүүний орлого                                            +                      -
           2. Санхүүгийн хөрөнгө оруулалт   
                 2.1 Хувьцааны орлого                                                              +                      -
                 2.2 Зээлийн хүүний орлого                                            +                      -
           3. Бусад хөрөнгө оруулалт                                                  +                      -          
 
  В. Урсгал шилжүүлэг (а+б)
      а. Засгийн газрын шилжүүлэг                                                  +                      -
      б. Бусад
1. Ажилчдын гуйвуулга                                                          +                      -
          2. Бусад шилжүүлэг                                                               +                      -
 
II. ХӨРӨНГӨ БА САНХҮҮГИЙН ДАНС (A+B)
   А. Хөрөнгийн данс (а+б)
        а. Хөрөнгийн шилжүүлэг
            1. Засгийн газар
                  1.1 Хүчингүй болгосон өр                                            +                      -
                  1.2 Газар                                                                                     +                      -
            2. Бусад сектор
                  2.1 Шилжин суугчдын шилжүүлэг                                 +                      -
                  2.2 Хүчингүй болгосон өр                                            +                      -
        б. Үйлдвэрлэдэггүй, санхүүгийн бус актив
      хөрөнгө эзэмшил/шилжүүлэг                                              +                      -

  Б. Санхүүгийн данс(а+б+в)

        а. Шууд хөрөнгө оруулалт
            1. Гадаадад гарсан
                1.1 Хувь нийлүүлсэн хөрөнгө                                                                -
 
                                                                                                        кредит                дебет
 
                 
                  1.2 Бусад хөрөнгө                                                                                  -
             2. Гадаадаас орсон
                  2.1 Хувь нийлүүлсэн хөрөнгө                                      +
                  2.2 Бусад хөрөнгө                                                         +
       
       б. Санхүүгийн хөрөнгө оруулалт
1. Актив                                                                         
               1.1 Хөрөнгийн хувьцаа                                            
                     1.1.1 Төв банк                                                             -                       +
                     1.1.2 Засгийн газар                                                    -                       +
                     1.1.3 Арилжааны банк                                               -                       +
                     1.1.4 Аж ахуйн нэгж                                                    -                       +
               1.2 Өрийн бичиг
                     1.2.1 Төв банк                                                             -                       +
                     1.2.2 Засгийн газар                                                    -                       +
                     1.2.3 Арилжааны банк                                               -                       +
                     1.2.4 Аж ахуйн нэгж                                                    -                       +
            2. Пассив
               2.1 Хөрөнгийн хувьцаа
                     2.1.1 Төв банк                                                             +                      -          
                     2.1.2 Засгийн газар                                                    +                      -
                     2.1.3 Арилжааны банк                                               +                      -
                     2.1.4 Аж ахуйн нэгж                                                    +                      -          
               2.2 Өрийн бичиг
                     2.2.1 Төв банк                                                             +                      -
                     2.2.2 Засгийн газар                                                    +                      -
                     2.2.3 Арилжааны банк                                               +                      -
                     2.2.4 Аж ахуйн нэгж                                                    +                      -
      
        в. Бусад хөрөнгө оруулалт
            1. Актив
                1.1 Худалдааны зээл                                                      -                       +
    1.2 Зээл
                      1.2.1 Төв банк
                               1.2.1.1 Урт хугацааны                                      -                       +
                               1.2.1.2 Богино хугацааны                               -                       +
                      1.2.2 Засгийн газар
                               1.2.2.1 Урт хугацааны                                      -                       +
                               1.2.2.2 Богино хугацааны                               -                       +
                      1.2.3 Арилжааны банк
                               1.2.3.1 Урт хугацааны                                      -                       +
                               1.2.3.2 Богино хугацааны                               -                       +
                      1.2.4 Аж ахуйн нэгж
                               1.2.4.1 Урт хугацааны                                      -                       +
                               1.2.4.2 Богино хугацааны                               -                       +
    1.3 Бэлэн мөнгө ба харилцах                                        -                       +
                1.4 Бусад актив                                                                -                       +
            2. Пассив
                2.1 Худалдааны зээл                                                      +                      -
 
                                                                                 кредит               дебет
 
 
    2.2 Зээл
                      2.2.1 Төв банк
                               2.2.1.1 Урт хугацааны                                      +                      -
                               2.2.1.2 Богино хугацааны                               +                      -
                      2.2.2 Засгийн газар
                               2.2.2.1 Урт хугацааны                                      +                      -
                               2.2.2.2 Богино хугацааны                               +                      -
                      2.2.3 Арилжааны банк
                               2.2.3.1 Урт хугацааны                                      +                      -
                               2.2.3.2 Богино хугацааны                               +                      -
                      2.2.4 Аж ахуйн нэгж
                               2.2.4.1 Урт хугацааны                                      +                      -
                               2.2.4.2 Богино хугацааны                               +                      -
    2.3 Бэлэн мөнгө ба харилцах                                        +                      -
                2.4 Бусад пассив                                                             +                      -
 
III. ЦЭВЭР НӨӨЦИЙН ӨӨРЧЛӨЛТ (A-Б)
 
    А. Нийт активийн өөрчлөлт
         1. Мөнгөжсөн алтны өөрчлөлт                                             -                       +
         2. Бусад активын өөрчлөлт                                                  -                       +
   
    Б. Нийт пассивийн өөрчлөлт
         1. ОУВС-гийн зээлийн өөрчлөлт                                          +                      -          
         2. Бусад богино хугацааны пассивийн өөрчлөлт             +                      -
 
 
Тайлбар: /+/ тэмдгээр тухайн гүйлгээний нэмэгдэх өөрчлөлт,  /-/ тэмдгээр хасагдах  өөрчлөлтийг тус тус тэмдэглэв.
 
 
YII. Гүйлгээний бичилт, гүйлгээний мэдээллийн эх сурвалж
 
Урсгал данс                         Урсгал данс нь бараа болон үйлчилгээний тэнцэл, цэвэр орлогын дүн болон урсгал шилжүүлгийн нийлбэрээс бүрдэнэ.  
 
Бараа болон үйлчилгээ    Барааны тэнцэл ба үйлчилгээний тэнцлээс                                                       бүрдэнэ. 
 
Экспорт Ф.О.Б.                  Харьяатаас харьяат бусад хил давуулж нийлүүлсэн бараа, мөнгөжөөгүй алт,
                                                боомтод нийлүүлсэн бараа орно. "Боомтод нийлүүлсэн бараа" гэж гадаадын галт тэрэг, онгоцонд нийлүүлсэн шатахуун ба бусад материал болон татваргүй барааны дэлгүүрийн харьяат бусад борлуулсан барааг хэлнэ. 
 
бичилт:                                  
кредит                                    бараа болон үйлчилгээ, бараа, экспорт
дебет                                     санхүүгийн данс, бусад хөрөнгө оруулалт, актив, бэлэн мөнгө ба харилцах
                                               
эх сурвалж :                          - Гаалийн статистикийн мэдээ
- Татваргүй барааны борлуулалтын мэдээ
 
Импорт Ф.О.Б.                      Харьяат бусаас харьяатад хил давуулж нийлүүлсэн бараа, боомтод нийлүүлсэн бараа, мөнгөжөөгүй алт орно. Тусламжийн шугамаар, гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтаар нийлүүлэгдсэн тоног төхөөрөмжийн бичилт импортын худалдааны бичилтээс ялгаатай байна.
 
А. Импортоор (Ф.О.Б.)        худалдан авсан бараа
 
бичилт:                                  
дебет                                     бараа болон үйлчилгээ, бараа, импорт, бусад
кредит                                    санхүүгийн данс, бусад хөрөнгө оруулалт, актив, бэлэн мөнгө ба харилцах
 
эх сурвалж :                          -Гаалийн статистикийн мэдээнд импортын барааг С.И.Ф нөхцөлөөр бүртгэж харуулдаг учраас Ф.О.Б. нөхцөлд шилжүүлэхийн тулд гадаадын бэлтгэн нийлүүлэгчдээс                                           үзүүлсэн бараа тээвэрлэлтийн болон даатгалын
                                                 үйлчилгээний үнэ, өртгийг барааны үнээс хасч тооцно.
 
Б. Тусламжийн шугамаар нийлүүлэгдсэн бараа           
           
бичилт:                                  
дебет                                     бараа болон үйлчилгээ, бараа, импорт, тусламжийн бараа  
кредит                                    урсгал шилжүүлэг, Засгийн газрын  шилжүүлэг
                                               
эх сурвалж :                          -Гаалийн статистикийн мэдээ
 
В. Гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтаар нийлүүлэгдсэн тоног төхөөрөмж
бичилт:                                  
дебет                                     бараа болон үйлчилгээ, бараа, импорт
кредит                                    санхүүгийн данс,  шууд хөрөнгө оруулалт, гадаадаас орсон, хувь нийлүүлсэн хөрөнгө
                                               
эх сурвалж :                          - Гаалийн статистикийн мэдээ,
                                                - Гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтын мэдээ,
- Аж ахуйн нэгжийн судалгаа
 
Үйлчилгээний тэнцэл
Тээвэр, аялал, харилцаа холбоо, барилгын ажил, даатгал, санхүү, компьютер мэдээлэл, патент, барааны тэмдэгтийн хураамж, лиценз, бусад бизнес, амралт соёлын ба Засгийн газрын үйлчилгээний нийлбэрээс бүрдэнэ. Харьяатаас харьяат  бусад үзүүлсэн үйлчилгээний орлогыг кредит бичилтээр эх үүсвэр нэмэгдүүлж, харин харьяатын харьяат бусад төлсөн үйлчилгээний зардлыг дебет бичилтээр бүртгэнэ. 
 
Тээвэр
 
Тээврийн үйлчилгээнд бүх төрлийн ачаа тээврийн хэрэгслээр хийж байгаа зорчигч тээвэрлэлт, ачаа тээш, тээвэрлэлттэй холбоотой бусад үйлчилгээ (боомтын үйлчилгээ, навигацийн үйлчилгээ, дамжин өнгөрсний үйлчилгээ гэх мэт) орно.
 
Зорчигч тээвэрлэлт
 
орлогын бичилт:            
                                          кредит            бараа болон үйлчилгээ,үйлчилгээ,                                                                 тээвэр, зорчигч тээвэрлэлт
                                          дебет                         санхүүгийн данс, бусад хөрөнгө                                                                     оруулалт, актив, бэлэн мөнгө ба                                                                           харилцах
 
    эх сурвалж :                      -Арилжааны банкуудын гадаад гүйлгээний                                                        тайлан,
-Онгоцны болон галт тэрэгний тийз борлуулалтын мэдээ,
-Аж  ахуйн нэгжийн судалгаа
 
зардлын бичилт :     
дебет                                     бараа болон үйлчилгээ,үйлчилгээ, тээвэр, зорчигч тээвэрлэлт
кредит                                    санхүүгийн данс, бусад хөрөнгө оруулалт, актив,                                             бэлэн мөнгө ба харилцах
 
    эх сурвалж :                      - Арилжааны банкуудын гадаад гүйлгээний                                                                   тайлан,
- Онгоцны тийз борлуулалтын мэдээ,
- Аж ахуйн нэгжийн судалгаа
 
Ачаа тээш
 
орлогын бичилт:            
кредит                              бараа болон үйлчилгээ, үйлчилгээ, тээвэр, ачаа                                        тээш
       дебет                              санхүүгийн данс, бусад хөрөнгө оруулалт, актив, бэлэн мөнгө ба харилцах
                                               
эх сурвалж :                      - Ачаа тээвэрлэлтийн мэдээ,
- Арилжааны банкуудын гадаад гүйлгээний тайлан,
- Аж ахуйн нэгжийн судалгаа
зардлын бичилт :     
            дебет                         бараа болон үйлчилгээ,үйлчилгээ, тээвэр, 
ачаа тээш
кредит                        санхүүгийн данс, бусад       хөрөнгө оруулалт,                                                    актив, бэлэн мөнгө ба         харилцах
 
   эх сурвалж :                       Энд импортын С.И.Ф. нөхцлийг  Ф.О.Б. нөхцөлд шилжүүлэхэд тооцсон тээврийн зардлыг авна. 
Тээвэрлэлттэй холбоотой бусад үйлчилгээ
орлогын бичилт:            
кредит                              бараа болон үйлчилгээ,үйлчилгээ, тээвэр,                                                   тээвэрлэлттэй холбоотой бусад үйлчилгээ
      дебет                               санхүүгийн данс, бусад хөрөнгө оруулалт,
актив, бэлэн мөнгө ба харилцах
эх сурвалж :                      - Боомтын үйлчилгээний болон дамжин өнгөрсний   орлогын  мэдээ,
   - Навигацийн үйлчилгээний орлогын мэдээ  
2. зардлын бичилт :            
дебет                                     бараа болон үйлчилгээ, үйлчилгээ, тээвэр, тээвэрлэлттэй холбоотой бусад үйлчилгээ
Кредит                                   санхүүгийн данс, бусад хөрөнгө оруулалт, актив, бэлэн мөнгө ба харилцах
эх сурвалж :                      - Гадаад орнуудад төлсөн боомтын үйлчилгээний болон   дамжин өнгөрсний төлбөрийн мэдээ
Аялал
Энд аялалтай холбогдох зардал (нисэх буудлын хураамж, визийн хураамж гэх мэт), хувийн болон албан хэрэгцээний зориулалтаар худалдан авсан бараа (бэлэг дурсгалын зүйлс, ариун цэврийн бараа, хоол хүнсний зүйлс гэх мэт) болон үйлчилгээний зардал (зочид буудал, хоол хүнс, үзвэр үйлчилгээ гэх мэт) тусгагдана. Аяллыг зорилгоор нь албан томилолт (олон улсын хурал, зөвлөлгөөн, уулзалт, туршлага судлах гэх мэт), жуулчлал ба бусад аялал (сургалт, эмчилгээ гэх мэт) гэсэн 3 бүлэгт ангилаж  бүртгэнэ.
Албан томилолт
орлогын бичилт:            
кредит                              бараа болон үйлчилгээ,үйлчилгээ, аялал, албан                                         томилолт
дебет                               санхүүгийн данс, бусад хөрөнгө оруулалт,                                                   актив, бэлэн мөнгө ба харилцах
                                               
эх сурвалж :                      - Олон улсын байгууллага, гадаад орнуудын Засгийн  газар ба бусад харьяат бусын зардлаар Монгол Улсад зохион байгуулагдсан хурал, уулзалт,    зөвлөгөөний зардлын судалгаа,
- Монгол Улсад томилолтоор ажилласан олон улсын ба   гадаадын байгууллагын ажиллагсдын томилолтын   судалгаа,
   - Олон улсын нисэх буудлын хураамжийн мэдээ,
   - Визийн хураамжийн орлогын мэдээ
 
зардлын бичилт :     
дебет                                     бараа болон үйлчилгээ,үйлчилгээ, аялал,
албан томилолт кредит санхүүгийн данс, бусад            хөрөнгө оруулалт, актив, бэлэн мөнгө ба         харилцах ( Төсвийн байгууллагын зардлын        кредит бичилтийг   хийхгүй. Учир нь цэвэр           нөөцийн "нийт актив, бусад актив" бүлэгт бусад гүйлгээний хамт шууд тавигдана.)
 
  эх сурвалж :                                    - Монгол Улсын төрийн болон бусад                                                                    байгууллагын  ажиллагсдын гадаад оронд хурал,                                            зөвлөлгөөнд оролцсон   ба ажилласан                                                                       томилолтын зардлын судалгаа,
- Монгол иргэдийн төлсөн гадаад орнуудын      визийн  хураамжийн судалгаа
 
Жуулчлал
 
орлогын бичилт:            
кредит                              бараа болон үйлчилгээ,үйлчилгээ, аялал,                                                    жуулчлал
дебет                               санхүүгийн данс, бусад хөрөнгө оруулалт, актив,                                       бэлэн мөнгө ба харилцах
эх сурвалж :                          - Жуулчны орлогын мэдээ,
   - Монгол Улсын хилээр орсон/гарсан гадаадын           иргэдийн мэдээ,
- Аж ахуйн нэгжийн судалгаа,
- Монгол Улсад ирж буй гадаадын жуулчдын судалгаа,
  - Олон улсын нисэх буудлын хураамжийн мэдээ,
- Визийн хураамжийн орлогын мэдээ
 
зардлын бичилт :     
дебет                                     бараа болон үйлчилгээ,үйлчилгээ, аялал,
жуулчлал
кредит                                    санхүүгийн данс, бусад       хөрөнгө оруулалт,                                                    актив, бэлэн мөнгө ба         харилцах
 
  эх сурвалж :                        - Монгол Улсын хилээр орсон/гарсан монгол иргэдийн   мэдээ,
-Аж ахуйн нэгжийн судалгаа,
   - Гадаадад жуулчлагч монгол иргэдийн судалгаа,
- Монгол иргэдийн төлсөн гадаад орнуудын визийн     хураамжийн судалгаа
 
Бусад аялал
 
1. орлогын бичилт:              
кредит                                    бараа болон үйлчилгээ,үйлчилгээ, аялал, бусад аялал          
дебет                                     санхүүгийн данс, бусад хөрөнгө оруулалт, актив, бэлэн мөнгө ба харилцах
                                               
эх сурвалж :                          - Монгол Улсын хилээр орсон/гарсан гадаадын иргэдийн   мэдээ,
   - Олон улсын нисэх буудлын хураамжийн мэдээ
 
 2. зардлын бичилт :           
            дебет                         бараа болон үйлчилгээ, үйлчилгээ, аялал,
бусад аялал 
кредит                        санхүүгийн данс, бусад       хөрөнгө оруулалт,                                                    актив, бэлэн мөнгө ба         харилцах
 
эх сурвалж :                          - Монгол иргэдийн төлсөн гадаад орнуудын                                                      визийн  хураамжийн судалгаа
 
 
Харилцаа холбооны үйлчилгээ
 
Энд оршин суугч болон оршин суугч бусын хооронд харилцаа холбооны хэрэгслээр дамжин хийгдэж байгаа үйлчилгээ орно. Үүнд, энгийн болон буухиа шуудангийн бүх төрлийн үйлчилгээ (захидал, хэвлэл, илгээмж гэх мэт), телефон, телекс, телеграф, факс зэрэг телекоммуникацийн үйлчилгээ, бүх төрлийн мэдээллийн сүлжээ (Ройтерс, СВИФТ гэх мэт) ба хиймэл дагуулын ашиглалт (кабелийн телевизийн суваг гэх мэт) орно.
 
1. орлогын бичилт:                          
кредит                                    бараа болон үйлчилгээ,үйлчилгээ, харилцаа  холбооны үйлчилгээ
дебет                                     санхүүгийн данс, бусад хөрөнгө оруулалт,
актив, бэлэн мөнгө ба харилцах
 
    эх сурвалж :                      - Арилжааны банкуудын гадаад гүйлгээний тайлан,
- Аж ахуйн нэгжийн судалгаа
 
2. зардлын бичилт :            
дебет                                                 бараа болон үйлчилгээ,үйлчилгээ, аялал,
хувийн, эмчилгээ
кредит                                                санхүүгийн данс, бусад хөрөнгө оруулалт,
актив, бэлэн мөнгө ба харилцах
   
 эх сурвалж :                         - Арилжааны банкуудын гадаад гүйлгээний тайлан,
- Аж ахуйн нэгжийн судалгаа,
   - СВИФТ болон Ройтерсийн үйлчилгээний          зардлын      мэдээ 
 
Барилгын ажил
 
Барилгын төслийн хүрээнд богино хугацаанд (нэг жил хүртэл) гүйцэтгэсэн барилгын үйлчилгээний ба суурилуулах ажлын орлого, зардал хамаарна. Монгол Улсад татвар төлөгч гадаадын барилгын  компани, салбар компани нь эдийн засгийн харьяат оршин суугч учир энд хамаарахгүй. Гүйцэтгэгч компанийн төслийн зориулалтаар импортолж оруулсан барааг энэхүү үйлчилгээний хөлсөнд хамруулж тооцно.
 
1. орлогын бичилт:               кредит            бараа болон үйлчилгээ,үйлчилгээ,                       барилгын ажил
                                                дебет                         санхүүгийн данс, бусад хөрөнгө                           оруулалт, актив, бэлэн мөнгө ба                                 харилцах
 
    эх сурвалж :                      - Арилжааны банкуудын гадаад гүйлгээний тайлан,
   - Аж ахуйн нэгжийн судалгаа
 
 
2. зардлын бичилт :             дебет             бараа болон үйлчилгээ,үйлчилгээ,                       барилгын ажил
                                                кредит            санхүүгийн данс, бусад хөрөнгө                           оруулалт, актив, бэлэн мөнгө ба                                 харилцах
   
     эх сурвалж :                     - Арилжааны банкуудын гадаад гүйлгээний тайлан,
- Аж ахуйн нэгжийн судалгаа
  
Даатгалын үйлчилгээ
 
Энд харьяат, харьяат бусын хооронд хийгдсэн шууд, давхар даатгалын бүх төрлийн үйлчилгээний орлого, зардал орно.
 
1. орлогын бичилт:               кредит            бараа болон үйлчилгээ,үйлчилгээ,                       даатгалын үйлчилгээ
                                                дебет                         санхүүгийн данс, бусад хөрөнгө                           оруулалт, актив, бэлэн мөнгө ба                                 харилцах
 
    эх сурвалж :                      - Арилжааны банкуудын гадаад гүйлгээний тайлан,
- Даатгалын үйлчилгээний орлогын мэдээ
 
 
2. зардлын бичилт :             дебет             бараа болон үйлчилгээ,үйлчилгээ,                       даатгалын үйлчилгээ
                                                кредит            санхүүгийн данс, бусад хөрөнгө                           оруулалт, актив, бэлэн мөнгө ба                                 харилцах
   
     эх сурвалж :                     - Арилжааны банкуудын гадаад гүйлгээний тайлан,
- Аж ахуйн нэгжийн судалгаа,
                                                - Импортын С.И.Ф. нөхцлийг  Ф.О.Б. нөхцөлд
                                                  шилжүүлэхэд тооцсон даатгалын зардлын тооцоо 
 
Санхүүгийн үйлчилгээ
 
Харьяат, харьяат бусын хооронд хийгдсэн даатгал, тэтгэврийн сангаас бусад төрлийн санхүүгийн зуучлал (аккредитивын шимтгэл, санхүүгийн лизингийн шимтгэл, валют хөрвүүлсэний шимтгэл гэх мэт), туслах чанарын ажил, үйлчилгээний (санхүүгийн брокерийн хөлс, активын удирдлагын үйлчилгээний хөлс, диллерүүдийн хөлс гэх мэт ) орлого, зардлыг бүртгэнэ.
 
1. орлогын бичилт:               кредит            бараа болон үйлчилгээ,үйлчилгээ,
санхүүгийн үйлчилгээ
                                                дебет                         санхүүгийн данс, бусад хөрөнгө                           оруулалт,актив, бэлэн мөнгө ба                            харилцах
 
    эх сурвалж :                      - Арилжааны банкуудын гадаад гүйлгээний тайлан
 
 
2. зардлын бичилт :             дебет             бараа болон үйлчилгээ,үйлчилгээ,
санхүүгийн үйлчилгээ
                                                кредит            санхүүгийн данс, бусад хөрөнгө                           оруулалт, актив, бэлэн мөнгө ба                                 харилцах
 
    эх сурвалж :                      - Арилжааны банкуудын гадаад гүйлгээний тайлан
 
 
Компьютер, мэдээллийн үйлчилгээ
 
Харьяат, харьяат бусын хооронд үзүүлсэн цахим тооцоолох техникийн талаар зөвлөгөө өгөх/авах, программ хангамж, мэдээллийн үйлчилгээ (мэдээлэл солилцох, мэдээллийн сан бий болгох, мэдээллийн суваг бэлтгэх), компьютер, түүнтэй холбоотой тоног төхөөрөмжийн засвар үйлчилгээ орно.
 
1. орлогын бичилт:               кредит            бараа болон үйлчилгээ, үйлчилгээ,
компьютер мэдээллийн үйлчилгээ
                                                дебет                         санхүүгийн данс, бусад хөрөнгө                           оруулалт, актив, бэлэн мөнгө ба                                 харилцах
 
    эх сурвалж :                      - Арилжааны банкуудын гадаад гүйлгээний тайлан,
 
2. зардлын бичилт :             дебет             бараа болон үйлчилгээ, үйлчилгээ,
компьютер мэдээллийн үйлчилгээ
                                                кредит            санхүүгийн данс, бусад хөрөнгө                           оруулалт, актив, бэлэн мөнгө ба                                 харилцах
   
     эх сурвалж :                     - Арилжааны банкуудын гадаад гүйлгээний тайлан,
 
 
Патент, тэмдэгт, лицензийн хураамж
 
Үйлдвэрлэгддэггүй, санхүүгийн бус актив хөрөнгө болох худалдааны тэмдэгт, зохиогчийн эрх, патент, технологийг ашиглах, франчайзийн эрхийн хураамж  ба үйлдвэрлэгчийн давуу эрх, бүтээлийн бүрэн эхийг ашиглах эрхийн хураамжууд орно.
 
1. орлогын бичилт:               кредит            бараа болон үйлчилгээ, үйлчилгээ,                      патент, тэмдэгт ба лиценцийн хураамж
                                                дебет                         санхүүгийн данс, бусад хөрөнгө                           оруулалт, актив, бэлэн мөнгө ба                                 харилцах
 
    эх сурвалж :                      - Арилжааны банкуудын гадаад гүйлгээний тайлан,
   - Оюуны өмчийн хураамжийн мэдээ,
   - Аж ахуйн нэгжийн судалгаа
 
2. зардлын бичилт :             дебет             бараа болон үйлчилгээ, үйлчилгээ,                      патент, тэмдэгт ба лиценцийн                                    хураамж
                                                кредит            санхүүгийн данс, бусад хөрөнгө                           оруулалт,
актив, бэлэн мөнгө ба харилцах
   
     эх сурвалж :                     - Арилжааны банкуудын гадаад гүйлгээний                                                       тайлан,
                                    - Аж ахуйн нэгжийн судалгаа,
                                                -Гадаадын брэнд нэрийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгчдийн  судалгаа
 
 
Бусад бизнесийн үйлчилгээ
 
Энд бараа зуучлах үйлчилгээ, тээврийн хэрэгслэлийн түрээс, зөвлөхийн үйлчилгээ, бараа, ажил үйлчилгээний сурталчилгаа, эрдэм шинжилгээ, судалгааны ажил, соёл урлаг, биеийн тамирын чиглэлийн үйлчилгээний орлого, зардал орно.
 
1. орлогын бичилт:               кредит            бараа болон үйлчилгээ,үйлчилгээ,                       бусад бизнесийн үйлчилгээ
                                                дебет                         санхүүгийн данс, бусад хөрөнгө                           оруулалт, актив, бэлэн мөнгө ба                                 харилцах
 
    эх сурвалж :                      - Арилжааны банкуудын гадаад гүйлгээний тайлан,
   - Гадаадад зохиосон урлаг, спортын тоглолтын                       орлогын     мэдээ,
   - Монгол улсад зохиогдсон олон улсын үзэсгэлэн,
     яармагийн орлогын мэдээ,
                                                - Арбитрийн шүүхийн орлогын мэдээ,
 
2. зардлын бичилт :             дебет             бараа болон үйлчилгээ, үйлчилгээ,                      бусад бизнесийн үйлчилгээ
                                                кредит            санхүүгийн данс, бусад хөрөнгө                           оруулалт, актив, бэлэн мөнгө ба                                 харилцах
   
     эх сурвалж :                     - Арилжааны банкуудын гадаад гүйлгээний                                                                   тайлан,
                                    - Аж ахуйн нэгжийн судалгаа,
                                                - Гадаадын зөвлөхийн үйлчилгээний төлбөрийн мэдээ,
                                    - Монгол Улсад ирж тоглосон гадаадын дуучид,
                                      хамтлагт төлсөн төлбөрийн судалгаа,
- Гадаадад зохиогдсон олон улсын үзэсгэлэн, яармагийн зардлын мэдээ,
   - Гадаадын уралдаан, тэмцээний тасалбарын Монгол Улсад борлогдсон борлуулалтын мэдээ
 
 
Эмчилгээ, боловсрол, соёлын үйлчилгээ
 
Энд эмчилгээ болон сургалтын төлбөр, дуу бичлэг, кино жүжгийн зурагт авалт, киног нийтэд гаргах эрхийн хураамж, музей ба номын сантай холбоотой үйлчилгээний хураамж орно.
 
Эмчилгээ
 
1. орлогын бичилт:               кредит            бараа болон үйлчилгээ,үйлчилгээ,                       эмчилгээ боловсрол соёлын                          үйлчилгээ, эмчилгээ
                                                дебет                         санхүүгийн данс, бусад хөрөнгө                           оруулалт, актив, бэлэн мөнгө ба                                 харилцах
 
эх сурвалж :                          - Монгол Улсад ирж эмчлүүлэгч гадаадын иргэдийн   эмчилгээний төлбөрийн судалгаа
 
2. зардлын бичилт :             дебет             бараа болон үйлчилгээ,үйлчилгээ,                       эмчилгээ боловсрол соёлын                          үйлчилгээ, эмчилгээ
                                                кредит            санхүүгийн данс, бусад хөрөнгө                           оруулалт, актив, бэлэн мөнгө ба                                 харилцах
 
эх сурвалж :                          -Гадаадад эмчлүүлэгч Монгол иргэдийн                                    эмчилгээний  зардлын судалгаа
 
Сургалт
 
1. орлогын бичилт:               кредит            бараа болон үйлчилгээ, үйлчилгээ,                      эмчилгээ боловсрол соёлын                          үйлчилгээ, сургалт
                                                дебет                         санхүүгийн данс, бусад хөрөнгө                           оруулалт, актив, бэлэн мөнгө ба                                 харилцах
 
    эх сурвалж :                      - Монгол улсын их, дээд сургуулиудад суралцаж буй гадаадын оюутнуудын тоо, сургалтын төлбөрийн    судалгаа
 
2. зардлын бичилт :             дебет             бараа болон үйлчилгээ,үйлчилгээ,                       эмчилгээ боловсрол соёлын                          үйлчилгээ, сургалт
 
                                                кредит            санхүүгийн данс, бусад хөрөнгө                           оруулалт, актив, бэлэн мөнгө ба                                 харилцах (Сургалтын  төрийн                                сангийн зардлын бичилтийг           хийхгүй.
Учир нь цэвэр нөөцийн "нийт актив, бусад актив" бүлэгт бусад гүйлгээний хамт шууд  тавигдана.)
 
   эх сурвалж :                       - Сургалтын төрийн сангийн мэдээ,
   - Гадаад орнуудад Сургалтын төрийн сангаас бусад хөрөнгөөр суралцагч монгол оюутнуудын судалгаа 
 
Бусад
 
1. орлогын бичилт:               кредит            бараа болон үйлчилгээ,үйлчилгээ,                       эмчилгээ боловсрол соёлын                          үйлчилгээ, бусад
                                                дебет                         санхүүгийн данс, бусад хөрөнгө                           оруулалт, актив, бэлэн мөнгө ба                                 харилцах (Төсвийн байгууллагын                         орлогын         дебет бичилтийг                               хийхгүй. Учир нь цэвэр нөөцийн                      "нийт актив, бусад актив" бүлэгт              бусад гүйлгээний хамт шууд                                  тавигдана.)
 
    эх сурвалж :                      - Гадаадын кино студийн Монгол Улсад төлсөн зураг   авалтын хураамжийн мэдээ
 
2. зардлын бичилт :             дебет             бараа болон үйлчилгээ,үйлчилгээ,                       эмчилгээ боловсрол соёлын                          үйлчилгээ, бусад
                                                кредит            санхүүгийн данс, бусад хөрөнгө                           оруулалт, актив, бэлэн мөнгө ба                                 харилцах
 
    эх сурвалж :                      - Монголын дуучид, хамтлагийн гадаадын бичлэгийн   студид төлсөн төлбөрийн судалгаа
 
Засгийн газрын үйлчилгээ
 
Засгийн газрын үйлчилгээнд олон улсын байгууллагын суурин төлөөлөгчийн газар, гадаад орнуудын элчин сайдын яам, консулын газрын үйлчилгээний зардал орно. 
 
1. орлогын бичилт:               кредит            бараа болон үйлчилгээ,үйлчилгээ,                       засгийн газрын үйлчилгээ
дебет             цэвэр нөөц, нийт актив, бусад актив (Бусад гүйлгээний хамт шууд тавигдах тул дебет бичилтийг хийхгүй.)
 
    эх сурвалж :                      - Гадаадын элчин сайдын яам,консулын газар, олон улсын байгууллагуудын суурин төлөөлөгчийн газрын Монгол Улсад төлж буй зардлын мэдээ,
                                               
2. зардлын бичилт :             дебет             бараа болон үйлчилгээ, үйлчилгээ,                      засгийн газрын үйлчилгээ
кредит            цэвэр нөөц, нийт актив, бусад актив ( Бусад гүйлгээний хамт шууд тавигдах тул кредит бичилтийг хийхгүй.)
 
     эх сурвалж :                     - Гадаад орнууд дахь Монгол Улсын элчин сайдын яам,  консулын газрын тухайн оршин сууж буй улсад төлсөн   зардлын мэдээ,